ادبیات رویکرد تربیتی ( کلاس شیشه ای )

 در پاسخ به آقای ابراهیمی عزیز کلاس هشتم

موضوع اسم رو شما در پایۀ نهم می خوانید . اما توضیحاتی دربارۀ این موضوع :

موضوع ساختمان اسم

❇️ درباره ساختمان اسم:  اسم یکی از انواع کلمات است که نقشی مهم در زبان به عهده دارد. ساختمان اسم از این جهت مورد بررسی قرار می گیرد که آیا از یک جزء تشکیل شده ( مثل کلمه سفید ) و یا قابل تجزیه به جزء های کوچکتر است. ( مثل واژه گلخانه).

ساختمان واژه دو شکل کلی دارد؛ 
⭕️ 1. واژه ساده
اسم های ساده ، آن دسته از اسم ها هستند که قابل تجزیه به بخشهای کوچکتر نباشند و فقط از یک جزء تشکیل شده باشند. مثلا: کتاب – خدا – دین – درس- معلم 

باید ببینیم که آیا می توان این کلمات را به دو یا چند جزء تقسیم کرد؟ اگر نشد آن کلمه ساده است. 

⭕️  2. واژه غیر ساده 
واژه غیر ساده آن است که فقط از یک جزء تشکیل نشده باشد. مثلا از قرار گرفتن دو جزء معنا دار در کنار هم شکل بگیرد. مثلا: راهنما ( راه + نما ) ، حسابدار ( حساب + دار ) ، کمربند (کمر + بند ) 
و یا یک کلمه می تواند از کنار هم قرار گرفتن یک جزء معنادار و یک جزء بی معنا ( وند ، پیشوند ، پسوند ) ساخته شده باشد. مثلا: پردازش ( پرداز + ــِ ش ) ، دسته ( دست + ه)

واژه های غیر ساده انواعی دارند که در اصل در پایه هفتم با آنها آشنا می شوید اما به دلیل اهمیت موضوع در آزمونهای نمونه و تیزهوشان مختصری به انواع واژه غیر ساده اشاره می کنیم. 

#انواع_واژه_های_غیر_ساده :

اسم غیر ساده نیز به سه نوع تقسم می شود :

1-اسم مشتق(وندی)
2- اسم مرکّب 
3- 👇اسم مشتق–مرکّب(وندی-مرکّب)

اسم # وندی- مرکب : دو قسمت معنادار + وند

دانش آموز-  کیلومتری - غلغله زن -  بی سروپا- بی دست و پا - بی چشم و رو
 

اسم #مرکب : اسمی که از کنار هم قرار گرفتن دو جزء معنادار ساخته شود. این جزء ها خود می توانند اسم ، صفت ، ضمیر و یا بن فعل باشند. 
مثالها : جانباز – پایدار – گلخانه 

اسم #مشتق ( وندی ): اسمی که از ترکیب یک جزء معنادار و یک یا چند وند ( پیشوند و پسوند ) به وجود آمده باشد.  به عبارت دیگر اسمی که درساختمان آن یک جزءمعنادار ویک جزء معناساز(معنی را عوض کند)وجودداشته باشد.
👈در کلمات مشتق اگر جزء بی معنی قبل از جزء معنی دار باشد ، پیشوند و اگر بعد از آن باشد پسوند نامیده می شود 
مثالها: 
خندان ( خند + ان ) – صبحانه ( صبح + انه ) – هنرمند (هنر + مند)

برای آنکه بهتر اسمهای مشتق ( وندی ) را بشناسیم لازم است که ابتدا با انواع وند ها ( اجزای بی معنا) آشنا شویم. 

#مهمترین_وند_ها
پر کاربرد ترین پیشوند ها: 
با ( با هنر ) – بی ( بی عقل ) – باز ( بازپرس ) – هم ( همراه ) – بر ( بر گشت ) – نا ( نا سپاس ) – نَ (نَسوز ) 

پر کاربردترین پسوند ها: 
بان ( دروازه  بان) – دان ( قلم دان) – ستان ( بیمارستان ) – سار ( چشمه سار ) – زار ( لاله زار ) – گر ( کوزه گر) – گری ( یاغی گری) – گاه ( آزمایش گاه) - ــِـ ش ( دانش ) – وار ( امیدوار، دیوانه وار) – چه ( کتابچه) – گین ( اندوهگین) – ناک ( سوزناک) – مند ( اندیش مند) – گار ( آموزگار) - ــَــنده ( دونده) – ان (به غیر از نشانه جمع مثلا گریان، کوهان) – انه ( روزانه) – ار ( دیدار) –   ا ( بینا و شنوا) -  ه ( نوشته ، هفته ) – ی ( به غیر از ی نکره ، مثلا آهنی ) – ور ( هنرور) -  ــــَک ( عروسک)

* در نگارش جدید کتب درسی واژه " مشتق" را " وندی" و واژه ی" مشتق مرکب " را " وندی مرکب " می گویند.
 

۱) ساده:

واژه‌ای است که تنها از یک جزء تشکیل شده باشد و قابل تجزیه به واحدهای معنایی کوچک‌تر نباشد؛ مانند:
کبوتر، گوسفند، کتاب، میز، معلّم، چراغ، رنگ، روشن و...

۲) غیرساده:

واژه‌ای است که از دو یا چند جزء (واحد معنایی) تشکیل شده باشد؛ مانند:
کبوترها(کبوتر + ها)، گوسفندان (گوسفند+ ان)، کتابخانه (کتاب + خانه)، رومیزی (رو + میز + ی)، معلّمی (معلّم + ی)، چهل‌چراغ (چهل + چراغ)، رنگارنگ (رنگ + ا + رنگ)، روشن‌گری (روشن + گر +ی).

*⃣ واژه‌های «غیرساده» براساس نوع اجزای سازنده‌ی آن‌ها به سه دسته‌ی زیر، تقسیم می‌شوند:

۱-۲- وندی:

واژه‌ای که از یک جزء معنی‌دار (آزاد) و یک یا چند وند (پسوند، پیشوند) تشکیل شود:
گلدان، بی‌کار، همراه، بی‌تابی، درختان، سامانه، روزانه، شاخه‌ای، همدردی، ناهماهنگی، دانشگاهی، نابه‌سامانی، بزرگ‌ترین و...

۲-۲- مرکّب:

واژه‌ای که تنها از دو یا چند جزء معنی‌دار (آزاد) تشکیل شود:
گلبرگ، گلاب‌پاش، داروخانه، شاهنامه‌خوان، مدادپاک‌کن، خود‌نویس، بزرگ‌راه، زیرگذر، خودپرداز، پست‌بانک و...

۳-۲- وندی-مرکّب:

واژه‌ای که از دو یا چند جزء معنی‌دار (آزاد) و یک یا چند وند (پسوند، پیشوند، میانوند) تشکیل شود:

گلبرگ‌ها، نوجوانی، ناجوانمردی، گلخانه‌ای، جست‌وجو، بی‌سروسامانی، خودخواهی، سراسری، روبه‌رو، پاک‌سازی، شیرمردان، کتابخانه‌ها، سربلندی، دانش‌آموزان، و...

یکی از نکات دستوری که لازم است در تفهیم آن توجه کافی شود طریقه ی تشخیص فعل های ناگذر از فعل های گذرا میباشد . اگر ما بتوانیم ساده ترین راه را در این مورد بیابیم هم کار خود را درتدریس راحت کرده ایم وهم در تفهیم و تشخیص اجزای جمله و همچنین شناخت جملات دو، سه و یا چهار جزئی می توانیم بهتر عمل کنیم این کار زمانی میسر می شود که ما نوع فعل را در جمله بشناسیم . همانگونه که می دانید فعل از لحاظ اینکه برای کامل شدن معنی خود به چه اجزایی نیاز دارد به دو گروه تقسیم میشود :

🌷تعداد فعل های ذکر شده + تعداد فعل های حذف شده + شبه جمله🌷
❓مثال : ای مردم ! بدانیدملتی که تلاش کند وپشتکار داشته باشد هم به برخورداری می رسد وهم به موفقیت .
✅اي مردم + بدانید+ تلاش کند+ داشته باشد +می رسد +می رسد (که حذف شده )
شبه جمله + فعل + فعل + فعل + فعل +(فعل حذف شده)
📢گاهی در جمله عبارتی شبیه به فعل می آید که هرگز فعل نیست .مانند مصدر ها ،بنابراین، این گروه هرگز در شمارش، جمله محسوب نمی شوند.
❓مثال : هنگام رفت وآمد از خیابان احتیاط کن . ( یک جمله )
❓کار کردن وتلاش کردن رمز موفقیت است . ( یک جمله )
📢نکته :گاهی فعل ها به صورت مخفف می آیند .درشمارش جمله ها محسوب می شوند
مثال :من آن نی ام که تورراها کنم .(من آن کسی نیستم که تورارهاکنم )

یکی از این حروف #چون است که می تواند به عنوان #حرف_ربط ، #حرف_اضافه و یا #قید به کار رود. ما باید بدانیم در هر کدام از این وضعیتها

#چون به چه معناییست و چه کارکردی دارد.

توجه: چو ، همچون ، همچو ، چونان ، چنین شکل های دیگر چون هستند و باید انها را مثل چون بررسی کنیم.

⭕️ انواع #چون :
1- حرف ربط : اگر چون به معنای وقتی که ، زیرا ، به دلیل اینکه ، چون که و ... به کار برود حرف ربط است.
مثالها:
چون ابر به نوروز رخ لاله بشست / برخیز و به جام باده کن عزم درست ( هنگامی که در نوروز ابر چهره گل لاله را شست .... )
چون بلبل مست راه در بستان یافت / روی گل و جام باده را خندان یافت ( وقتی که بلبل خوشحال به باغ راه پیدا کرد....)
چون عمر به سر رسد چه شیرین و چه تلخ ( وقتی عمر تمام شود شیرین و تلخش فرقی ندارد...)
چون تشنه جان سپردم آن گه چه سود دارد؟ / آب از دو چشم دادن بر خاک من گیا را ( وقتی که تشنه جان دادم ان وقت چه سودی دارد...)

2. حرف اضافه: این نوع از حرف چون را همه ما به عنوان #ادات_تشبیه می شناسیم که به معنای مثل و مانند است. پس اگر چون در جایگاه ادات تشبیه به کار رفته باشد و یک تشبیه را شکل داده باشد حرف اضافه است.
مثالها:
شبی چون شبح روی شسته به قیر / نه بهرام پیدا نه کیوان نه تیر ( یک شب مثل شبه ...)
ببارید چون ژاله ز ابر سیاه / کسی را نبد بر زمین جایگاه ( مثل باران از ابر سیاه می بارید...)
به بالا چو سرو و به رخ چون بهار / به هرچیز ماننده شهریار ( از جهت قدبلندی مثل سرو و از زیبایی مثل بهار ....)
مقدارِ یارِ همنفس ، چون من نداند هیچکس / ماهی که بر خشک اوفتد، قیمت بداند آب را ( کسی مثل من ارزش دوست موافق را نمی داند...)
مرا و عشق تو گیتی به یک شکم زاده ست / دو روح در بدنی چون دو مغز در یک پوست ( جهان ، من و عشق تو را با هم زاده است... مثل دو مغز در یک پوست...)
تا کی اخر چو بنفشه سر غفلت در پیش؟ / حیف باشد که تو در خوابی و نرگس بیدار ( تا کی مانند بنفشه غافلی...)

3. قید: اگر چون به معنای چگونه به کار رود قید است. اگر چون در معنای چگونه و برای پرسش به کار رود قید پرسشی خواهد بود.
مثالها:
مگر کز شمار تو آید پدید / که نوبت ز گیتی به من چون رسید ( چگونه نوبت به من رسید...)
روی خوش و آوازِ خوش دارند هریک لذتی / بنگر که لذت چون بود، محبوب خوش آواز را ( نگاه کن که لذت دوست زیباروی خوش صدا چگونه است؟...)
خیالش در نظر ، چون آیدم خواب؟ / نشاید در به روی دوستان بست ( وقتی فکرش در خاطرم است چگونه خوابم ببرد؟....)