ادبیات رویکرد تربیتی ( کلاس شیشه ای )

🔴  آرایه ی جناس را باید به دو نوع اصلی تقسیم کرد: 1) جناس تام ۲) جناس های غير تام (ناقص)

جناس تام: هر گاه واژه ای دو بار در یک بیت یا عبارت به کار رود و هر بار معنایی متفاوت از آن برداشت شود، و در جناس همسان (تام):از نظر نوشتاری یکسان و از نظر معنایی متفاوت باشد

خرامان بشد سوى آب روان / چنان چون شده، بازیابد روان» 
🔹روان: در مصراع اول: جاری 
- در مصراع دوم: جان و روح

📍 جناس های ناقص: هرگاه دو واژه در یکی از موارد آوایی زیر اختلافی جزئی داشته باشند و در یک بیت یا عبارت به کار روند، یکی از انواع جناس ناقص پدید میآید:
📌  الف) اختلاف دو واژه در مصوتهای کوتاه (حرکت ها) است؛ چند نمونه: کَند - کُند، منکِر - منکَر
به این نوع جناس،  "جناس ناقص حرکتی " می گویند.  

📍 ب) اختلاف دو واژه تنها در یک حرف است (حرف را در اینجا معادل صامتها و مصوتهای بلند فرض کنید): 
🔸 اختلاف در حرف آغازین : ناز ۔ باز
🔸اختلاف در یکی از حروف میانی: آستین - آستان
🔸اختلاف در حرف آخر؛ غریب - غریو
بہ این نوع جناسں، "جناسں ناقصں اختلافی" می گویند.

🔸 پ) یک واژه، یک حرف، بیش از دیگری دارد: 
🔹 در ابتدا یک حرف بیشتر دارد:  شما - ما
🔹 در میانه یک حرف بیشتر دارد: مین - میان 
🔹در انتها یک حرف بیشتر دارد: جان - جهان 
به این نوع جناس، "جناس ناقص افزایشی "  می گویند.

بسم لله الرحن الرحیم
سلام آقای ملاحسنی
بنده یک سوال داشتم خدمتتون.
اگه امکان داره تشخیص رو یه توضیح بدید.
با تشکر سینا نوروزی
 

در پاسخ به سینا نوروزی گرانقدر 

تفاوت هایی بین ( تشخیص / جان بخشی / شخصیت بخشی / انسان نمایی ) وجود دارد اما برای شروع در حد مطالب زیر کفایت می کند.

وقتی با بچه‌ها حرف می‌زنیم یا به خیالات بلندبلند آن‌ها گوش می‌دهیم می‌بینیم با دیوارها حرف می‌زنند، دست در دست درختان به بازی می‌روند، صدای پای ماشین‌ها را می‌شنوند و با نجوای ساعت روی دیوار می‌خوابند.

همان‌طور که توی کارتون‌ها و فیلم‌های کودکانه هم می‌بینیم که میوه‌ها و گل‌ها و هر آنچه در عالم واقعی رفتاری غیرانسانی دارد، گریه می‌کند و می‌خندد و غذا می‌خورد. آن‌ها به موجودات بی‌جان، جان می‌بخشند.

جان‌بخشی یا شخصیت بخشی یکی از صورت‌های خیال است که شاعران و نویسندگان برای روح بخشیدن به نوشته‌هایشان از آن بهره می‌گیرند. برخی نام‌های دیگری مثل انسان نگاری یا جاندار پنداری هم به آن داده‌اند. بنابراین نسبت دادن صفات جانداران به چیزهای بی‌جان یا صفات انسانی به حیوانات یا دیدن اشیای بی‌جان به‌صورت یک جاندار نه صرفاً انسان را تشخیص می‌گویند.

نمونه هایی از تشخیص در ادبیات :

مثال 1) ابر می گرید و می خندد از آن گریه چمن .

توضیح : در مثال فوق دو تشخیص به کار رفته است ،گریه را به ابر نسبت داده است و خنده را به چمن .

مثال 2) از کتاب درسی ادبیات

شبنم از روی برگ گل برخاست                    گفت : می خواهم آفتاب شوم

دانه آرام بر زمین غلتید                               رفت و انشای کوچکش را خواند

غنچه هم گفت : گر چه دل تنگم                    مثل لبخند باز خواهم شد

جوجه ی کوچک پرستو گفت :                       کاش با باد رهسپار شوم

جوجه گنجشک گفت : می خواهم                   فارغ از سنگ بچّه ها باشم

جوجه ها ی کبوتران گفتند:                         کاش می شد کنار هم باشیم

مثال 3) حافظ

آن همه ناز و تنعم که خزان می‌فرمود / عاقبت در قدم باد بهار آخر شد (حافظ):

 در این بیت «نازیدن» که ویژه‌ی آدمی است به خزان (پاییز) نسبت داده شده است.

مثال 4 ) قیصر امین پور

گفت ای غنچه‌های خوب، چرا / لبتان را ز خنده می‌بندید؟

زودتر بشکفید و باز شوید / آی گل‌ها چرا نمی‌خندید؟  قیصر امین پور

مثال 5 ) سهراب سپهری

شب ایستاده است

خیره نگاه او

به چارچوب پنجرۀ من./ سهراب سپهری

با سلام خدمت اقای ملاحسنی یه سوالی داشتم ازتون 
(تأمل در ایینه دل کنی)  تشببه است اگر میشه ارکان تشبیه رو برام مشخص کنید ممنون 
امیرعباس ابراهیمی 8/2 علامه طباطبایی
 

سلام بر امیر عباس عزیز

تأمّل در آیینۀ دل کنی

تشبیه  در  آیینۀ  دل: اضافه تشبیهی که دل را به آیینه تشبیه کرده است.

حتماً یه شباهتی بین دل و آیینه وجود دارد که شاعر دل را به آیینه مانند کرده است. خب وِزگی آیینه چیست؟ آیینه شفاف و زلال و پاک است. پس دل هم مانند آیینه است. یعنی در اصل چنین بوده :

دل مانند آیینه صاف و زلال و شفاف است.

خب چی به چی؟ بله دل به آیینه

حالا شاعر جای این دو تا رو عوض کرده و بین اونها کسره اومده

که اضافه تشبیهی ساخته شده است.

دل(م)

مانند(ات)

آیینه(م ب)

صاف و زلال و شفاف(وج)

شاعر در این شعر ادات تشبیه و وجه شباهت را نیاورده است. 

خب حالا در ادامه از همین کتاب هشتم 

شما چند تا اضافه تشبیهی پیدا کن و در کلاس تحویل بده.

در هر تشبيه ميان آن چه تشبيه مي شود و آن چه بدان تشبيه مي كنيم ، شباهت ها و مشتركاتي وجود دارد . از تشبيه براي زيبايي و تاثير گذاري سخن و نوشته استفاده مي شود .

تشبيه : « تشبيه ماننده كردن چيزي است به چيزي ، مشروط بر اين كه آن مانندگي مبتني بر كذب (دروغ) باشد نه صدق (درستي – حقيقت ) يعني ادعائي باشد نه حقيقي » ( شميسا ، 1381 : 67 )

« توجه اصلي ما در فهم تشبيه بايد روي « مشبه به » باشد ، چون « وجه شبه » از « مشبه به » اخذ مي شود . » (همان ، 70 )

تشبيه داراي انواعي مختلف است كه در اين بحث نمي گنجد .

در جمله ی : رزمندگان اسلام مثل شیر جنگیدند

مشبه: ( كلمه اي است كه آن را تشبيه مي كنيم ) مثل : رزمندگان اسلام

مشبه به :( كلمه اي است كه طرف اول (مشبه) را به آن نشبيه مي كنيم ) مثل :شیر

ادات تشبیه: ( كلمه هايي هستند كه طرف اول (مشبه) را به طرف دوم (مشبه به) پيوند مي دهد . مثل : مثل

وجه شبه: (ويژگي هاي مشترك ميان طرف اول و طرف دوم است . طرف دوم بايد آن ويژگي را به حد كمال داشته باشد يا به داشتن آن معروف باشد .)مثل:جنگیدن

در كتاب فارسي سال هشتم: هر تشبيه را داراي چهار قسمت يا ركن مي داند:

1)ركن اول ( مشبه )

2) ركن دوم ( مشبه به )

3) ركن سوم ( وجه شبه )

4) ركن چهارم (ادات تشبيه )

تشبيه در صورت گسترده و كامل خود جمله است و اين جمله حداكثر چهار جزء دارد كه به آن ها اركان تشبيه مي گويند .

مهم

اضافه ي تشبيهي :

گاهي ادات تشبيه و وجه شبه با هم حذف مي شوند و طرف اول (مشبه) و طرف دوم ( مشبه به ) به وسيله كسره (ـِ) به هم پيوند داده مي شوند اصطلاحاً‌به اين تشبيه ( كه حالت تركيبي به خود گرفته است ) اضافه ي تشبيهي مي گويند .

تذكر : در اين صورت جاي مشبه و مشبه به عوض مي شود . مثل: باران رحمت

تشبیه

جناس

تلمیح

تضاد(طباق)

مراعات نظیر

تشخیص

سجع

کنایه

واج آرایی

در ادامه ...

کدام یک از واژه های زیر را می توان جناس نامید ؟ همچنین نوع جناس را  مشخص کنید:

این کلمات هم از نظر آوایی و هم از نظر نوشتاری، یکی هستند اما در معنی، مختلف هستند.

شیر: شیر خوردنی      شیر: حیوان

ریش: زخم                   ریش: موی صورت

سیر: نوعی پیازچه      سیر: کسی که گرسنه نیست

زهر: گل و شکوفه       زهر: سَم

بادیه: کاسه مسی      بادیه: بیابان

تنگ : دره ی کوه         تنگ: باریککلمات هم آوار

گور: گور خر                گور: قبر

خیر: خوبی                 خیر: نه

پیچ: میخ فلزی           پیچ: خم و تاب

شارع: خیابان            شارع: قانون گزار

رسته: رها شده         رسته: صف

دوش: شانه               دوش: دیشب

این کلمات از نظر آوایی ، یکی هستند اما هم در معنی و هم نوشتاری ، مختلف هستند.

 زمین : کره ی خاکی          ضمین : عهده دار

غالب : چیره ، برتر              قالب : شکل

پرتغال : نام کشور              پرتقال : نام میوه

اَلَم : درد                          عَلَم : پرچم

صواب : درست                    ثواب : پاداش ، اجر

بحر : دریا                           بهر : برای

غدیر گودال - آبگیر                قدیر : توانا ، قادر

حول : اطراف                      هول : ترس

غریب : دور از وطن               قریب : نزدیک

قاضی : داور                      غازی : جنگجو

آری : بله                           عاری : بری - پاک

ارز : پول و بها                     عرض : پهنا

اساس : پایه و بنیاد             اثاث : وسایل و لوازم

اسم : نام                          اثم : گناه

امل : آرزو                          عمل : کارو تلاش

امارت : فرمانروایی و حکومت       عمارت : بنا

تعلّم : آموختن                         تألم : سختی ودرد کشیدن

تهدید : ترساندن                       تحدید : حدو اندازه - معلوم کردن

حیات : زندگی                            حیاط : صحن ، محوطه

حرم : اندرون خانه ، اهل خانه        هرم : پیری

خویش : فامیل ، خود                   خیش : گاو آهن

خار : تیغ                                    خوار : ذلیل و بی مقدار

قضا : اتفاق                                  غذا : خوردنی

قدر : اندازه و ارزش                      غدر : مکرو بی وفایی

معمور : آباد شده                        مأمور : فرمانبرو نگهبان

نثر : متن - غیر شعر                        نصر : یاری کردن

خاست : بلند شد                           خواست : طلب کرد

حراست : نگهبانی                           حراثت : برز گری - کشاورزی

زهر : سم                                       ظهر : پشت

سفر : یک جا نماندن - مسافرت                   صفر : ماه دوم قمری

سد : بستن                                       صد : عدد صد

انگار کشتی هات غرق شده

آه نداره که با ناله سودا کنه

صورتش رو با سیلی سرخ نگه داشته

باز هم دسته‌گل به آب داده

آب از دستش نمی‌چکد

به قول جلال‌الدین همایی: «کنایه در لغت به معنی پوشیده سخن گفتن است و در اصطلاح، سخنی است که دارای دو معنی قریب و بعید باشد، و این دو معنی لازم و ملزوم یکدیگر باشند. پس گوینده آن جمله را چنان ترکیب کند و به کار برد که ذهن شنونده از معنی نزدیک به معنی دور منتقل شود.»

یکایک از او بخت برگشته شد/به دست یکی بنده، بر کشته شد. فردوسی

برگشتن بخت کنایه از روبرو شدن با اتفاقات ناگوار است که به کسی که به این حال دچار است هم بخت‌برگشته می‌گویند.

خداوندا به‌حق هشت و چارت/ز مو بگذر شتر دیدی ندیدی. باباطاهر

شتر دیدی ندیدی کنایه از اینکه وانمود به ندانستن کن.

در آن اجاق کهن آتشی نمی‌سوزد/در آن اتاق تهی پر نمی‌زند مگسی. نادر نادرپور

پر نمی‌زند مگسی کنایه از خالی و تهی بودن و عدم رفت و آمد هیچ جنبنده‌ای.

حالا شما در ابیات زیر کنایه‌ها را مشخص کنید.

نصیحت همه عالم چو باد در قفس است/به گوش مردم نادان، چو آب در غربال. سعدی

ترسم نرسی به کعبه‌ای اعرابی/کاین ره که تو می‌روی به ترکستان است.سعدی

⏺ متناقض‌نما یا تناقض ظاهری، آوردن دو واژه یا دو معنی که به ظاهر متناقض و متضاد به نظر می‌رسند و واژه دوم ناقض اولی باشد.
مانند: غم شیرین، جُک جدی، یا قیام آرام.

متناقض‌نما در کلام، به گونه‌ای که آفریننده زیبایی باشد، جزو آرایه‌های ادبی بدیعی قرار می‌گیرد.
تناقض معادل پارادوکس است که در فارسی به بیان نقیضی یا متناقض‌نما یا ناسازنما
نیز آمده است.
تناقض‌های ظاهری در زمینه‌های متفاوتی بروز می‌کنند.

زیبایی تناقض در این است که ترکیب سخن به گونه‌ای باشد که تناقض منطقی آن از قدرت اقناع ذهنی و زیبایی آن نکاهد.

نقطه اوج تناقض را در اشعار سبک هندی، به ویژه اشعار بیدل دهلوی و صائب تبریزی دانسته‌اند.

ترکیب‌هایی چون:
«لباس عریانی»، «فریاد خاموشی»، «بحر آتش» یا «شرم سرافرازی» ،" معراج از پا افتادن"
در اشعار بیدل بسیار دیده می‌شود؛ مانند این شعر از بیدل:

🔹فلک در خاک می‌غلطید از شرم سرافرازی / اگر می‌دید معراج ز پا افتادن ما را

⏺ متناقض نما معمولا به دوشکل درکتاب های درسی آمده است :
۱- اضافی با کسره( نقش نمای اضافه با صفت ):

🔹مثال: شولای عریانی ، فریاد خاموشی , درد بی دردی , پادشاه گدا و...

۲- غیر اضافی که باید از مفهوم کلی بیت یا جمله درک شود در این نوع معمولا بین مفهوم یا کلمه ی متضاد نقش نمای «از » نیز می آید

🔹مثال: نیست شو تا هستی‌ات از پی رسد  /تا تو هستی هست در تو کی رسد ( هستی از نیستی یافتن)

⏺ تفاوت تضاد و تناقض

تضاد یا طباق یعنی این که سخنور واژگانی را که در معنی با هم ناسازی و ناسازگاری دارند، در سخن بیاورد برای مثال، وقتی بگوییم:
«بعضی از بچه ها خواب و بعضی بیدار بودند»، بین «خواب» و «بیدار» آرایه تضاد است اما پارادوکس، جمع دو امرمتضاد با هم است؛ مثلاً اگر بخواهیم از همان تضاد بالا پارادوکس بسازیم؛ بدین گونه است:
خفتگان بیدار(برای اصحاب کهف) یا آن‌ها خفتگانی بیدار بودند.
به طور کلی، پارادوکس را می توان بهترین و هنری ترین نوع تضاد دانست...

هرگاه موضوعی را که مربوط به یکی از حواس است. به چیزی نسبت دهیم که با آن حس قابل احساس نباشد، آرایۀ حس آمیزی آفریده می‌شود که در زبان روزمره نیز کاربرد دارد.
مزه پیروزی را چشید.
در این عبارت «مزه» که مربوط به حسّ چشایی است به پیروزی نسبت داده شده است. اما پیروزی با حس چشایی قابل احساس نیست.

كنايه در لغت به معناي پوشيده سخن گفتن است و در اصطلاح سخني است كه داراي دو معني دور و نزديك است . كه معني نزديك آن مورد نظر نيست اما گوينده جمله را چنان تركيب مي كند و به كار مي برد كه ذهن شنونده از معني نزديك به معني دور منتقل مي شود.

نكته😅: در كنايه الفاظ همه خقيقي اند اما مقصود گوينده معناي حقيقي و ظاهري آن نيست.

نكته👌: كنايه معمولا در يك جمله يا يك تركيب به كار مي رود .

😉😉مثال 1 : هنوز از دهن بوي شير آيدش.

😄توضيح: كنايه از اين كه هنوز بچه است و بارز ترين نشانه ي بچگي همان شير خوردن است .

😊مثال2 : ببايد زدن سنگ را بر سبوي.

توضيح😄: سنگ را بر سبو زدن كنايه از آزمايش و امتحان كردن است.

👌👌🎓عباراتي نظير : دست و پا كردن ، روي كسي را به زمين انداختن ، شكم را صابون زدن ، بند از بند گشودن ، زبان در كشيدن ، عنان گران كردن ، دهان دوختن ، پاي در دامن آوردن ، سر زخاك بر آوردن ، دست ندادن ، دست به سياه و سفيد نزدن ، دست روي دست گذاشتن و ...همه كنايه هستند

جناس به دو نوع كلي تقسيم مي گردد :

الف ) جناس تام : دو واژه از هر جهت تماما شبيه به هم و يكسان باشند و فقط در معنا متفاوت .
مثال : بهرام كه گور مي گرفتي همه عمر دیدی كه چگونه گور بهرام گرفت

«گور » (مصراع اول) !گور خر / « گور » (مصراع دوم ) !قبر

ب )جناس ناقص : دو واژه هر گاه غير از معني ، تفاوتي ديگر داشته باشند جناس ناقص گفته مي شود .اين تفاوت ، حدودي دارد كه بر اساس آن جناس ناقص نيز به سه نوع تقسيم مي گردد :

1) جناس ناقص اختلافي : هر گاه دو واژه فقط در يك حرف اختلاف داشته باشند .!مثل : (شكايت و حكايت ) ، (اصل و وصل) ، ( دور و نور )

2) جناس ناقص افزايشي : هر گاه يكي از دو واژه فقط يك حرف بيشتر از ديگري داشته باشد !مثل : (آرام و رام ) ، (قامت و قيامت ) ، (بيا و بيار )

3) جناس ناقص حركتي : هر گاه دو واژه غير از معنا فقط در حركت (مصّوت هاي كوتاه ) مختلف باشند .!مثل : (مَلِك و مَلَك )، (گُل و گٍل)

روی(فلز_صورت)

خراب(مستی_نابودی)

هوا(دوستی_عنصر هستی)

پرده(پوشش_پرده موسیقی)

گوشه(کنج_اصطلاح موسیقی)

رنگ(شیوه_الوان)

عین(چشم_مثل)

مردم(مردمک چشم_انسان)

عشاق(اصطلاح موسیقی_عاشقان)

راه(اصطلاح موسیقی_طریق)

پروانه(حشره_اجازه)

گران(سنگین_باارزش)

درگرفتن(اثرکردن_آتش گرفتن)

از این دست(شیوه_عضو بدن)

ترک(رهاکردن_کلاه خود)

قانون(اساس و قاعده _نوعی ساز)

عود(چوب خوشبو_نام ساز)

آهو(غزال -عیب )

آیت ( آیه ی قرآن - نشانه)

اسب (حیوان اسب - مهره ی شطرنج)

افتاده ( بر زمین افتاده - متواضع)

بار (مرتبه - محموله )

باز (پرنده ی شکاری -دوباره - گشاده )

برآید ( ممکن باشد - طلوع کند )

بو ( رایحه - آرزو )

بوستان ( نام کتاب سعدی - باغ )

پرده ( پوشش و حجاب -نغمه موسیقی )

پیاده ( متضاد سوار - مهره ی شطرنج )

پیل ( نام حیوان - مهره ی شطرنج)

تار ( رشته ی مو- تاریک - نوعی ساز)

تفسیر ( شرح و بیان - تفسیر قرآن)

چنگ ( دست - نوعی ساز)

چین ( نام کشور -پیچ وتاب)

داد ( عدل - فریاد - بن فعل ماضی)

دار ( درخت - چوبه ی اعدام)

دارا ( داریوش - ثروتمند )

دستان ( زال -نیرنگ - نغمه- دست ها)

دوش ( دیشب - کتف )

راست ( درست - متضاد چپ )

رخ (چهره - مهره ی شطرنج )

روان ( روح - جاری )

رود ( رود خانه- نوعی ساز - فرزند)

روزی ( رزق - یک روز )

زال ( پیرزن - پدر رستم )

سرگرم ( مشغول - گرم بودن از مستی)

سو (سمت وجهت - نور چشم )

شانه (کتف - ابزار آرایش )

شاه ( پادشاه - مهره ی شطرنج)

شکر ( ماده ی شیرین- همسرخسرو)

شور (غوغا- نوعی مزه- دستگاهی درموسیقی)

قلب ( دل -سکه ی تقلبی- دگرگون کردن)

قلم ( ابزار نوشتن- شکسته)

کنار (آغوش - ساحل- جنب )

گلستان( کتاب سعدی - گلزار)

گور (قبر - گور خر )

لاله ( نام گل - نوعی چراغ )

لب ( عضوی درصورت- کنار- لبه)

ماه( ماه آسمان- سی روز)

مجنون (دیوانه - قیس بنی عامر)

مدام( شراب - پیوسته )

مشتری ( خریدار - سیاره مشتری )

منصور( پیروز - نام حلاج)

مهر (خورشید- محبت - ماه مهر )

نای ( نی - حلق )

نقد (سکه و پول - بررسی)

نهاد (ذات - فعل ماضی از مصدر نهادن)

حافظ( نام شاعر - حافظ قرآن)

حدیقه ( کتاب سنایی - باغ )

حلاج (پنبه زن - لقب حسین بن منصور)

خلیل ( دوست - لقب حضرت ابراهیم )

خویش (ضمیر مشترک - بستگان)

عود ( چوبی معطر- نوعی ساز)

عهد ( دوره -پیمان)

غریب ( عجیب - بیگانه)

هوا( جَو - میل و هوس - عشق)

هزار ( عدد ۱۰۰۰ - بلبل)

دور اندیش( آینده نگر- کسی که به دور می اندیشد)

آمیختن دو حس است در یک کلام به گونه ای که از یک حس به جای حس دیگر استفاده شود و این آمیختگی سبب زیبایی سخن گردد .

مثال : ببین چه می گویم .

توضیح : شما سخن را با حس شنوایی در می یابید اما گوینده از شما می خواهد سخن او را ببینید که به این آمیختگی حس ها ، « حس آمیزی » می گویند .

مثالهای دیگر : خبر تلخی بود . روشنی را بچشیم . با مزه نوشتن . آوای سبک و لطیف . قیافه بانمک . پند تلخ . نگاه تلخ . چشم شور ..‌...

نقطه اوج حس‌آمیزی در شعر فارسی، اشعار بیدل دهلوی و صائب تبریزی و نیز اشعار سهراب سپهری است.

۰مثل :

سرد نگاه می کرد

صدای گرم

خنده شیرین یا تلخ

شعرتر ونرم

بو رو می شنوی ؟

بهانه های رنگین

⬇️⬇️⬇️⬇️

جالب است بدانیم که حس آمیزی

تنها مربوط به نوشته های ادبی و اشعار نیست!

در موسیقی ،
نقاشی
و حتی صنعتِ هنریِ عطرسازی

نیز به حس آمیزی توجه ویژه‌ای می‌شود‌

در اضافه تشبیهی بین مضاف و مضاف الیه رابطه ی یک به یک وجود دارد مثل آتش عشق که می شود آتش عین عشق است

و برعکس

اما در اضافه ی استعاری این رابطه نیست و مضاف بخشی از مضاف الیه است مثل دست روزگار و دیگر آنکه معمولا نه همیشه مضاف در اضافه ی استعاری یکی از لوازمات انسان است شاید این سریع ترین راه تشخیص باشد

در اضافه تشبیهی مضاف و مضاف الیه همان مشبه و مشبه به هستند مثل لب لعل گرگ اجل
در اضافه استعاری مضاف جزیی از مشبه به محذوف است مثل دست اجل پر خورشید

^{1- مشبه  2- مشبه به          3- ادات تشبيه                   4- وجه شبه}

^{مشبه = چيزي يا كسي است كه قصد مانند كردن آن را داريم = تشبيه شده}

^{مشبه به = چيزي يا كسي كه مشبه به آن مانند مي شود = تشبيه شده به او}

^{ادات تشبيه = واژه اي است كه نشان دهنده پيوند شباهت است : مانند « همچون ، چون ، چو ، بسان ، گويي و ... »}

^{وجه شبه = ويژگي يا ويژگي هاي مشترك ميان مشبه و مشبه به است = دليل شباهت}

^{در جملة « قطره هاي شبنم مانند دانه هاي مرواريد روي برگهاي گل نشسته است » قطره هاي شبنم به دانه هاي مرواريد تشبيه شده است. بنابراين :}

^{قطره هاي شبنم = مشبه                    دانه هاي مرواريد = مشبه به       مانند = ادات تشبيه}

^{اما دليل شباهت « وجه شبه » در اين تشبيه مشخص نشده است .}

نکته : « مشبه » و « مشبه به » طرفین تشبیه نام دارند . که در تمام تشبیهات حضور دارند اما « ادات تشبیه » و « وجه شبه » می توانند در یک تشبیه حذف شوند. که در این صورت تشبیه با داشتن دو رکن « مشبه » و « مشبه به » بر قرار است .

تلمیح : شاعر یا نویسنده ، گاهی برای زیباتر ساختن سخن و تأثیر گذاری بیش تر آن ، به اشاره و غیر مستقیم از آیات ، روایات ، احادیث ، داستان ها و رویدادهای مهمّ تاریخی و... استفاده می کند . به این شیوه ی بهره گیری از کلام ، «تلمیح » می گویند .

نمونه هایی از آرایه ی تلمیح در ادبیات دوره متوسطه اول :

ناشناسی که به تاریکی شب                         می برد شام یتیمان عرب

اشاره به کمک کردن حضرت علی ( ع ) به کودکان و فقیران به طوری که شناخته نشوند .

نقل است که حضرت علی (ع) هنگام شب و به طور ناشناس برای انسان های نیازمند غذا می بردند.

عشق بازی که هم آغوش خطر                    خفت در خوابگه پیغمبر

اشاره به خوابیدن حضرت علی (ع) در بستر پیامبر در شب هجرت از مکّه به مدینه دارد.

کفّار تصمیم گرفتند که پیامبر اسلام را شبانه به قتل برسانند . پیامبر که از این موضوع آگاه شده بود تصمیم گرفت که شبانه از مکّه خارج و به سمت مدینه برود، برای این که کافران متوجّه این موضوع نشوند تصمیم بر این شد که حضرت علی در بستر پیامبر بخوابد تا کافران تصوّر کنند که پیامبر است . هنگامی که کافران و مخالفان پیامبر به سمت بستر آن حضرت هجوم بردند دیدند که امام علی (ع)در بستر خوابیده است ، به این ترتیب نقشه ی کافران نقش بر آب شد.

مادر ای آفتاب هستی بخش                          زیر پایت بهشت جاوید است

 اشاره به سخن پیامبر اسلام دارد که فرمودند : بهشت زیر پای مادران است .

چون به این حدیث اشاره شده است بنابر این تلمیح دارد.

ذات او دروازه ی شهر علوم                         زیر فرمانش حجاز و چین و روم

پیامبر اسلام درباره ی حضرت علی (ع) فرمودند : من شهر علمم و علی دروازه ی آن .

در این بیت چون این حدیث پیامبر آمده است آرایه ی تلمیح دارد.

عشق با دشوار ورزیدن خوش است                  چون خلیل از شعله گل چیدن خوش است

اشاره به داستان به آتش افکندن حضرت ابراهیم دارد .

حضرت ابراهیم برای این که کافران را آگاه کند که پرستیدن بت ها کار درستی نیست و برای این که نشان دهد که بت ها حتّی نمی توانند از خود دفاع کنند در روزی که همه ی کافران برای برگزاری جشنی به خارج از شهر رفته بودند وارد بتخانه شد و تمام بت ها را شکست و فقط بت بزرگ را باقی گذاشت .هنگامی که کافران بازگشتند و بت ها را شکسته دیدند گفتند که این کار را ابراهیم انجام داده است ، به این ترتیب بود که تصمیم گرفتند آن حضرت را از بین ببرند ، برای این کار آتشی عظیم برافروختند و ابراهیم را از فاصله ای دور به آتش افکندند امّا آتش به إذن خداوند بر ابراهیم سرد و سلامت شد .

چون در این بیت به این مفهوم آیات قرآنی اشاره شده  است تلمیح دارد .

افتد اگر گذار خلیل اندر آن مقام                     قربان کند دوباره پسر در منای توس

اشاره به تصمیم حضرت ابراهیم برای قربانی کردن فرزندش اسماعیل در راه خداوند دارد.

پس از این که حضرت ابراهیم از همسرش هاجر صاحب فرزندی به نام اسماعیل شد  و او توسط مادرش در بیابان پرورش پیدا کرد خداوند برای آزمایش ابراهیم از او خواست که فرزندش را قربانی کند ، حضرت ابراهیم هم علی رغم تلاش شیطان برای منصرف کردن آن حضرت تصمیم گرفت  که این کار را انجام دهد ، هنگامی که خداوند اراده ی او را دید برایش گوسفندی فرستاد که قربانی کند  .

یوسف آخر زمان آید به دوران غم مخور           کلبه ی احزان شود روزی گلستان غم مخور

اشاره به داستان حضرت یوسف (ع) دارد.

همچو یوسف به سر تخت برآیی از چاه

 اشاره به ماجرای نجات یافتن یوسف از چاه و رسیدن به مقام عزیزی مصر دارد.

پسر نوح با بدان بنشست               خاندان نبوّتش گم شد

اشاره به این دارد که حضرت نوح به دستور خداوند مشغول ساختن کشتی شد و مردم را از وقوع سیل و طوفانی عظیم با خبر کرد امّا بسیاری از مردم از جمله فرزند خودش به نام کنعان این موضوع را نپذیرفتند و پس از وقوع طوفان به جز کسانی که سوار کشتی شده بودند بقیه غرق شدند و نابود شدند.

سگ اصحاب کهف رورزی چند             پی نیکان گرفت و مردم شد

چون سگ اصحاب کهف آن خرس زار               شد ملازم در پی آن بردبار

 اصحاب کهف ( یاران غار) گروهی بودند  که از دست ظلم و ستم پادشاه زمان خود به غاری پناه بردند و مدت 309سال خوابیدند و هنگامی که بیدار شدند فکر کردند که یک شب خوابیده اند یک نفر از بین آن ها به شهر رفت تا آذوقه تهیه کند وقتی پول خود را ارائه داد با تعجّب و شگفتی مردم روبرو شد . مردم فکر می کردند که آن ها گنج پیدا کرده اند ، وقتی او به موضوع پی برد که مدت به خواب رفتن آن ها بیش از یک شب بوده به غار برگشت و به دوستان خود اطلاع داد و آن ها دوباره به إذن خداوند به خواب ابدی رفتند .

یوسف گم گشته باز آید به کنعان غم مخور              کلبه ی احزان شود روزی گلستان غم مخور

اشاره به داستان حضرت یوسف دارد.

ای دل ار سیل فنا بنیاد هستی برکند                        چون تو را نوح است کشتیبان ز توفان غم مخور

نکته : اصل استعاره بر تشبیه استوار است و به دلیل اینکه در استعاره فقط یک رکن از تشبیه ذکر می شـود و خواننده را به تلاش ذهنی بیشتری وا می دارد ، لذا استعاره از تشبیه رساتر ، زیباتر و خیال انگیز تر است .

پس استعاره در واقع تشبیهی موجز و فشرده است؛ که تنها "مشبه به" آن باقی مانده باشد. علاوه بر آن شاعر در تشبیه، ادعای همانندی دو پدیده را دارد؛ اما در استعاره ادعای یکسانی آن دو را. این دو ویژگی، استعاره را هنری‌تر و خیال‌انگیزتر از تشبیه می‌کند.

مثلا اگر کسی بگوید: "شیری را دیدم" و منظورش فرد شجاع باشد، شنونده منظور او را در نخواهد یافت زیرا در جمله قرینه‌ای که شنونده را متوجه معنای مورد نظر شاعر کند وجود ندارد. اما اگر بگوید شیری را در "میدان کارزار" دیدم شنونده متوجه معنای باطنی او می‌شود. یعنی "میدان کارزار" به عنوان قرینه، ذهن را متوجه معنای مورد نظر شاعر می‌کند...

تشبیهی است که در آن " مشبه " و "مشبه به " به هم اضافه شده باشند و در این صورت ادات تشبیه و وجه شبه ، محذوف است . به این گونه تشبیه در علم بیان ، تشبیه بلیغ می گویند .
اضافه تشبیهی، یک ترکیب اضافی( مضاف + نقش نمای اضافه + مضاف الیه ) است که در آن رابطه شباهت و همانندی وجود دارد.
مثال :
قد سرو : قد مانند سرو ، بلند است/

لعل لب  : لب مانند لعل ، سرخ است .

هست " طومار دل " من  به درازای ابد
برنوشته ز سرش تا سوی پایان : " تو مرو "
مولانا

طومار دل : اسم + نقش نمای اضافه + اسم
بنابراين ترکیب اضافی داریم.
دل : مشبه /  طومار : مشبه به  /  دل همچون طومار است ، بنابراین اضافه تشبیهی داریم.

"درخت دوستی" بنشان که کام دل به بار آرد
"نهال دشمنی" برکن که رنج بی شمار آرد
حافظ

درخت دوستی : ترکیب اضافی
دوستی : مشبه  ، درخت : مشبه به  /درخت دوستی : اضافه ی تشبیهی

نهال دشمنی : ترکیب اضافی
دشمنی : مشبه  ، نهال : مشبه به
نهال دشمنی : اضافه ی تشبیهی

برای آشنایی کامل این فایل رو دانلود کنید و بخوانید و استاد شناخت قالب شعر شوید

کلیک کنید دریافت فایل صوتی درس

نکته های مهم در ادامه...

پیرامون سوال 26 برگه تست 40 تایی

گاهی شاعر یا نویسنده برای بیان آنچه در ذهن خود می گذرد از شگرد یا هنر یا روش زیبانمایی استفاده می كند تا فكر را توسط شگردهای زبانی ماندگار و لذت آفرین نماید . اضافه ها یك چنین شگردی هستند.
مثلا: به جای آنكه بگوید : دوستی مانند یك درخت به ما بهره می دهد .
دوستی :مشبه
درخت : مشبه به
وسیله ی تشبیه درست كردن = ادات تشبیه ( مثل - مانند - گویا - و ... حرف یا فعل)
وجه شبه = ویژگی این شباهت و تشبیه ( دراینجا بهره مندی )
شاعر یا نویسنده به جای این جمله می گوید : درخت دوستی
یعنی بصورت اضافه تشبیهی كلام خود را بیان می دارد.
می گوید : درخت دوستی ( مشبه به - مشبه )

توجه فرمودید كه تنها از مشبه و مشبه به استفاده شد و وجه شبه و ادات شبه حذف گردید.در واقع به تشبیهی كه ادات و وجه شبه آن حذف شود تشبیه بلیغ می گویند.

در واقع در اضافه تشبیهی  : یکی از طرفین تشبیه به دیگری اضافه می شود:درخت دوستی(دوستی به درخت تشبیه شده)-لب لعل(لب به لعل تشبیه شده)-مس وجود(وجود به مس تشبیه شده)

بنابراین : هرگاه یکی از طرفین تشبیه « مشبه یا مشبه به » به دیگری اضافه شود، به آن اضافه تشبیه گویند . میان مضاف و مضاف الیه رابطه ی شباهت باشد یا مضاف الیه را به مضاف الیه تشبیه کنند . یا بر عکس، مضاف الیه را به مضاف همانند کنند .  

فرمول : این + مشبه + همانند + مشبه به است .

گوهر دانش : این + دانش + همانند + گوهر است .

ترتیب اضافه تشبیهی جمله به این شکل است :

الف) مشبه + ـــِــ + مشبه به                         لب لعل

ب) مشبه به + ـــِـ + مشبه                          درخت دوستی

مثال : خدنگ خامه، لگن دنیا، سوزن فکرت، بهشت عرفان، غربیل هوا، نار شوق و شیطان نیاز .