ادبیات رویکرد تربیتی ( کلاس شیشه ای )

پرتو امید ( قالب شعر : غزل )

حافظ : خواجه شمس الدین محمد قرن ۸

 ردیف: غم مخور

کلمات قافیه: کنعان – گلستان – سامان – دوران – پنهان – توفان – مغیلان – پایان – قرآن

 بیت 1:

یوسف گم گشته باز آید به کنعان غم مخور ---  کلبه‌ی احزان شود روزی گلستان غم مخور

 کلبه‌ احزان: خانه‌ یعقوب در هنگام دوری یوسف و در غم یوسف دور از خانواده‌ خود در آن می‌گریست.

 کنعان: نام قدیمی فلسطین، یوسف پیامبر اهل آن بود         احزان: اندوه‌ها - جمع مکسر حزن

زیبایی‌های ادبی (آرایه‌ها):

 تلمیح به داستان حضرت یوسف

 مصراع دوم تضمین از خواجه شمس الدین محمّد جوینی: «کلبه‌ی احزان شود روزی گلستان غم مخور / بشکفد گل های وصل از خار هجران غم مخور»

 یوسف و کنعان : مراعات نظير - کلبه احزان و گلستان : تضاد - کلبه احزان؛ اضافه‌ی تشبیهی

نکته دستوری :

 گم گشته : صفت مشتق – مرکّب / گلستان : مسند (چگونه شود؟ = گلستان مسند) / باز آید : فعل پیشوندی

 معنی: یوسف گم‌شده به وطن خود کنعان بازمی‌گردد غمگین مباش غم دوری او به گلزار شادی تبدیل می‌شود ناراحت نباش.

 این بیت را معمولاً برای تسلّی دادن به کسانی که به فراق عزیزی مبتلا هستند خوانده می‌شود.

 بیت 2:

ای دل غم دیده، حالت به شود دل بد مکن   -  وین سر شوریده، باز آید به سامان غم مخور

 بد مکن: نترس، معادل به دلت بد نیاور  -  وین: مخفّف و این - غم دیده : غمگین - به : بهتر -  شوریده: پریشان، آشفته   -   سامان: آرام و قرار، نظم

معنی :

ای دل غمگین ناراحت نباش، زیرا حالت بهتر می‌شود و این فکر آشفته، دوباره، آرام و قرار می‌یابد.

نکات ادبی:

 ای دل غم دیده : منادا - دل : تشخیص و مجاز از شاعر یا هر انسان دیگر - دل بد مکن : کنایه از نگران نباش - سر : مجازاً فکر و خیال - دل و سر : مراعات نظیر - تضاد در شوریده و سامان.

نکته دستوری :

 غم دیده : صفت مشتق – مرکّب - به : صفت تفضیلی - شوریده : صفت مشتق -  سامان : ساده - وین : مخفف و این

 بیت 3:

 دور گردون، گر دو روزی بر مراد ما نرفت -    دائماً یکسان نباشد حال دوران غم مخور

 لغت : دورگردون: گردش آسمان، گردش روزگار  (گردون : گردون : آسمان)      گر: مخفّف اگر   -  دو روزی : مدّتی کم -  دائماً : همیشه - مراد: هدف، مقصود   ---  حال: اوضاع

زیبایی‌های ادبی (آرایه‌ها):

تکرار «د» و «ر» واج آرایی / گر و بر : جناس

نکته دستوری :

دو روزی : قید زمان / دائماً : قید زمان / یکسان : مسند

معنی: اگر روزی، روزگار بر وفق مراد (مطابق میل و خواسته‌ی) ما نبود،  غصّه نخور؛ چون همواره روزگار بر یک حالت نمی‌باشد و ثابت نیست؛ خوشی و ناراحتی، پستی و بلندی زیادی دارد پس ناراحت نباش.

 بیت 4:

 هان مشو نومید چون واقف نِه ای از سرغیب--   باشد اندر پرده بازی‌های پنهان غم مخور

لغت :

واقف: مطّلع، آگاه                                   نه ای: نیستی

هان: آگاه باش؛ صوت، شبه جمله                  اندر: در

سر : راز - سرّ غیب : راز الهی

نکته دستوری :

هان : شبه جمله (صوت) / نه ای ( = نیستی) : فعل اسنادی منفی / چون : پیوند وابسته ساز / اندر (= در) : حرف اضافه

معنی: زنهار مأیوس نباش چون از اسرارعالم غیب ، که همانا لطف نهانی خداوند باشد آگاه نیستی ناامید نشو زیرا اسرار و رموز پنهانی در پشت پرده‌ی عالم وجود دارد که تو از آن‌ها خبر نداری؛ پس ناراحت نباش.

 بیت 5 :

ای دل، ار سیل فنا بنیاد هستی برکند   --چون تو را نوح است کشتیبان، ز توفان غم مخور

لغت :

فنا : نابودی -- بنیاد : اساس، اصل--- ار : مخفف اگر

معنی :

ای دل، اگر فنا و نابودی اساس هستی تو را دگرگون کند ، چون یاور و یاوری مانند حضرت نوح (ع) داری، ناراحت نباش.

آرایه :

دل : تشخیص --سیل فنا : اضافه تشبیهی (سیل : مشبهه و فنا : مشبّه به)استعاره از مشکلات

--بنیاد هستی بر کند : کنایه از نابودی --تلمیح به داستان حضرت نوع (ع) -- سیل و کشتیبان و توفان و نوح : مراعات نظیر --تکرار «ت» و «ن» در مصراع دوم : واج آرایی

نکته دستوری :

برکند : فعل پیشوندی-- کشتیبان : مشتق ( «بان» پسوند محافظت است) --- را : فک اضافه : (کشتیبان تو) --- توفان : متمّم و «ز» حرف اضافه

 بیت 6:

در بیابان گر به شوق کعبه، خواهی زد قدم--  سرزنش‌ها گر کند خار مغیلان غم مخور

لغت :

شوق : میل، اشتیاق ---- مغیلان : گیاه خاردار که میوه ای شبیه باقالا دارد، این کلمه در اصل «امّ غیلان» بوده است، به معنی مادر دیوها و غولان؛ چون در قدیم فکر می‌کردند که دیوها و غول‌های بیابانی زیر این بوته‌ها پنهان می‌شوند و مسافران و اهل کاروان را گمراه می‌کنند.

زیبایی‌های ادبی (آرایه‌ها):

آرایه‌ها :

در و گر : جناس --بیابان و خار مغیلان : مراعات نظیر --- سرزنش کردن خار مغیلان : تشخیص

خار مغیلان استعاره از مشکلات راه

معنی: اگر به شوق رفتن به خانه‌ی کعبه در بیابان راه می‌روی، از زخم و جراحت خارهای بیابان ناراحت نباش. زیرا که دیدار خانه‌ی خدا به تحمّل این رنج‌ها می‌ارزد و ارزشش را دارد.

مفهوم کلی : برای رسیدن به معشوق واقعی (خدا) باید تمام رنج و سختی را تحمّل کرد.

 بیت 7:

گرچه منزل بس خطرناک است و مقصد بس بعید---هیچ راهی نیست کان را نیست پایان غم مخور

لغت :

 مقصد : هدف  ---گر چه : مخفّف اگر چه---بس: مخفّف بسیار  ---  کان: مخفّف که آن  --   بعید: دور

زیبایی‌های ادبی (آرایه‌ها):

تکرار«بس» و «نیست»

منزل – مقصد – راه – پایان: مراعات نظیر

 تکرار «ی» و «ن» در مصراع دوم : نغمه حروف

معنی: اگر چه راه بسیار خطرناک و مقصد بسیار دور است، امّا هیچ راهی وجود ندارد که پایان نداشته باشد پس نگران نباش.

نکته دستوری :

فعل «است» بعد از واژه‌ی «بعید» به قرینه لفظی حذف شده است. -- دو فعل «نیست» در مصراع دوم، به معنی «وجود نداشتن» به کار رفته‌اند و فعل غیر اسنادی هستند؟ یعنی فقط به نهاد نیاز دارند. --- است به معنی می‌باشد : مضارع اخباری

بیت 8 :

حافظا، در کنج فقر و خلوت شب‌های تار              تا بود وردت دعا و درس قرآن، غم مخور

لغت :

کنج : گوشه، زاویه --خلوت : تنهایی ----ورد : ذکر و دعای زیر لب - رکن طریقت و شریعت دعاست.(با واژه‌ی ورد : گل سرخ اشتباه نشود)

آرایه :

ورد و دعا و قرآن : مراعات نظیر--- در و درس : جناس --- تار و تا : جناس

نکته دستوری :

حافظ : منادا و «ا»، حرف ندا -- بود : فعل مضارع اخباری ( = می‌باشد) ---«ت» در ورد : مضاف‌الیه (ورد تو) در کنج فقر و خلوت شب‌های تار : متمم قیدی است.

معنی :

ای حافظ تا وقتی که در گوشه‌ی درویشی و تنهایی شب‌های تاریک، دعا و قرآن می‌خوانی، نگران و غمگین نباش.