ادبیات رویکرد تربیتی ( کلاس شیشه ای )

استعاره ي مصرحه ( آشكار ) : آن است كه « مشبه به » ذكر و « مشبه » حذف گردد . ( در واقع مشبه به جانشين مشبه مي شود . )

مثال 1 :       اي آفتاب خوبان مي جوشد اندرونم              يك ساعتم بگنجان در سايه ي عنايت

توضيح : « آفتاب خوبان » استعاره براي معشوق است . ( آفتاب خوبان « مشبه به » كه ذكر شده و معشوق « مشبه » حذف شده است . ) 

مثال 2 :    صدف وار گوهر شناسان را              دهان جز به لؤلؤ نكردند باز

توضيح : « لؤلؤ » استعاره از سخنان با ارزش است . ( لؤلؤ « مشبه به » ذكر شده و سخنان با ارزش     « مشبه » كه حذف شده است . )

استعاره مكنيه : آن است كه « مشبه » به همراه يكي از لوازم و ويژگي « مشبه به » ذكر گردد و خود « مشبه به » حذف شود .

نكته 1 : گاهي لوازم يا ويژگي « مشبه به » در جمله به « مشبه » نسبت داده مي شود .

مثال : مرگ چنگال خود را به خون فلاني رنگين كرد . 

توضيح : « مرگ » را به « گرگي » تشبيه كرده است كه چنگال داشته باشد اما خود « گرگ » را نياورد و « چنگال » كه يكي از لوازم و ويژگي گرگ است به آن ( مرگ ) نسبت داده است .

نكته2 : گاهي لوازم يا ويژگي « مشبه به » در جمله به « مشبه » اضافه مـي شود كه در ايـن صـورت « اضافه ي استعاري » است .

مثال 1 : سر نشتر عشق بر رگ روح زدند                   يك قطره از آن چكيد و نامش دل شد

توضيح : « روح » را به بدني تشبيه كرده كه « رگ » داشته باشد و « رگ » را كه يكي از ويژگي هاي « مشبه به »است به « روح » اضافه كرده است .

مثال 2 :  مردي صفاي صحبت آيينه ديده             از روزن شب شوكت ديرينه ديده

                                                                      اضافه استعاري

توضيح : « شب » را به اطاقي تشبيه كرده كه « روزن يا پنجره » داشته باشد و « روزن » را كه يكي از ويژگيهاي « مشبه به » بود به « شب » اضافه كرده است .

نكته : جمله اي كه در آن آرايه استعاره به كار رفته ادبي تر است ، نسبت به جمله اي كه داراي آرايه تشبيه است .

نكته : در اضافه ي استعاري « مضاف » در معني حقيقي خود بكار نمي رود و ما « مضاف اليه » را به چيزي تشبيه مي كنيم كه داراي جزء يا اندامي است ولي چنين جزء و اندام كه « مضاف » است براي « مضاف اليه » يك واقعيت نيست بلكه يك تصور و فرض است .

مثال :               دست روزگار  ــــــــــ  دست براي روزگار يك تصور و فرض است .

                     روزن شب  ـــــــــــــ روزن يا پنجره اي براي شب يك تصور است و وافعيت ندارد .

نكته ي مهم : در استعاره مكنيه چنانچه مشبه به ، انسان باشد ، به آن « تشخيص » گويند .

 استعاره مکنیه مشبهي است که به همراه يکي از اجزا يا ويژگيهاي مشبهٌ به مي آيد.

به 2 صورت است:

1)اضافي

2)اسنادي

- استعاره مکنيه اي که از اضافه شدن چيزي به مشبه به دستمي آيد را «اضافه استعاري» مي گويند.

- استعاره مکنيه اي که که مشبهٌ به آن «انسان» مي باشد را«تشخيص» يا «انسان انگاري» گويند

چند مثال:

1- در شعرهاي زير، استعاره هاي مکنيه را بيابيد و در هراستعاره، مشبه، مشبهٌ به و وجه شبه را تعيين کنيد؟

- کسي چو حافظ نگشود از رخ انديشه نقاب           تا سر زلف سخن را به قلم شانه زدند

استعاره مکنيه (تشخيص)   استعاره مکنيه (تشخيص)                   

«حافظ»

1- مشبه: انديشه/ مشبهٌ به: انساني که بر رخ نقاب دارد. / وجه

 شبه: آشکار کردن چهره و انديشه با برداشتن نقاب

2- مشبه: سخن / مشبهٌ به: انساني که سر و زلف دارد. / وجه

 شبه: جدا کردن زلف يا شانه و نوشتن با قلم.

- هر کو نکاشت مهر و ز خوبي گلي نچيد                در رهگذر باد نگهبان لاله بود

استعاره مکنيه      استعاره مکنيه      (هر دو تشخيص هم هستند)                     

«حافظ»

1- مشبه: مهر / مشبهٌ به: انساني که محبت نمي کارد. / وجه شبه: محصول و نتيجه عمل نيک

2- مشبه: خوبي / مشبهٌ به: انساني که از خوبي گلي نمي چيند. / وجه شبه: نتيجه خوبي که با چيدن گل از بوته شباهت دارد.

- اي ابر بهمني نه به چشم من اندري              تن ز تن زَ مانَکي و بياساي و کم گِري

استعاره مکنيه (تشخيص)                                                                   «فرخي»

مشبه: ابر بهمني / مشبهٌ به: انساني که بسيار گريه ميکند / وجه شبه: باريدن ابر و گريه انسان.

- فردا که پيشگاه حقيقت شود پديد                شرمنده رهروي که عمل بر مجاز کرد

استعاره مکنيه (اضافه استعاري)                                                          «حافظ»

مشبه: حقيقت / مشبهٌ به: پيشگاه / وجه شبه: آستانه و درگاه خانه که آشکار است.

2- در شعرها و جمله هاي زير، استعاره هاي مکنيه را بيابيد و معين کنيد که کدام يک تشخيص است؟

- آسمان تعطيل است

                          بادها بيکارند

                           (تشخيص)

(همگي استعاره مکنيه اند)            ابرها خشک و خسيس

                                                   (تشخيص)

                                                                      هق هق گريه خود را خورند.

                                                                                  (تشخيص)

«قيصر امين پور»

- شب ايستاده است  /    خيره نگاه او    /    بر چارچوب پنجره من

استعاره مکنيه (تشخيص) استعاره مکنيه (تشخيص)                                   «سپهري»

- بخز در لاکت اي حيوان که سرما

نهاني دستش اندر دست مرگ است

نسبت دادن دست به سرما ---- استعاره مکنيه و تشخيص

 دست مرگ: استعاره مکنيه اضافي و تشخيص هم هست.

(يعني مرگ به انساني تشبيه شده که دست دارد.)

مبادا پوزه ات بيرون بماند

که بيرون برف و باران و تگرگ است

«اخوان ثالث»

- در آفاق گشاده است وليکن بسته است          از سر زلف تو در پاي دل ما زنجير

 استعاره مکنيه (از نوع اضافه)                             (استعاره مکنيه (اضافي)   «سعدي»

                                                             پاي دل : اتشخيص نيز مي باشد

- گــــل بخنديــــد و باغ شــــــد پـــــدرام                   اي خوشا اين جهان بدين هنگام

استعاره مکنيه (تشخيص) استعاره مکنيه (تشخيص)                                     «فرخي»

خنديدن و شادي کردن ----- هر دو از لوازم انسان است.

3- استعاراتي که در اشعار زير به کار رفته اند، مصرحه اند يا مکنيه؟

- آينه ات داني چرا غمّاز نيست               چون که زنـــــگار از رُخَــــش ممتاز نيست

استعاره مصرحه از دل                     استعاره مصرحه از کدورت/ استعاره مکنيه (تشخيص)

                                                                                               رخ به آينه نسبت داده شده

«مولوي»

- گر چه من خود ز عدم دل خوش و خندان زادم

عشق آموخت مرا شکل دگر خنديدن

استعاره مکنيه (از نوع تشخيص)  «مولوي»

- ملکا، مها، نگارا، صنما، بتا، بهارا                   متحريم، ندانم که تو خود چه نام داري

همگي استعاره مصرحه از محبوب                                                         «سعدي»

- خواهم شدن به مکيده گريان و دادخواه

کز دست غم خلاص من آن جا مگر شود

استعاره مکنيه – غم به انساني که دست دارد تشبيه شده (تشخيص) اضافه استعاري نيز هست.

«حافظ»

 -  اي بخارا، شاد باش و دير زي                          مير زي تو شادمان آيد همي

استعاره مکنيه (تشخيص)                                                           «رودکي»

مورد خطاب قرار دادن و نسبت دادن شادي و عمر طولاني داشتن از ويژگيهاي انسان که به بخارا نسبت داده شده، مي باشد.

4- استعاره هاي زير را به تشبيه تبديل کنيد و پايه هاي تشبيه را نام ببريد؟

- جاده نفس نفس مي زد. (سپهري)

تشبيه: جاده همچون مرکبي که راه طولاني پيموده باشد خسته و نفس زنان در دل صحرا پيش مي رفت.

مشبه: جاده / مشبهٌ به: مرکبي که راه طولاني پيموده باشد. / ادات تشبيه: همچون / وجه شبه: خستگي و گرما

- ما آبروي فقر و قناعت نمي بريم                        با پادشه بگوي که روزي مقدر است

«حافظ»

تشبيه: فقري که همراه با قناعت باشد همانند انساني آبرومند است.

مشبه: فقر و قناعت / مشبهٌ به: انسان آبرومند / ادات تشبيه: همانند / وجه شبه: بي ارزش نبودن فقر با قناعت و انسان آبرومند.